Η Κλινική μου Προσέγγιση
Ξεκινώ πάντα με συστηματική κλινική αξιολόγηση (ερωτηματολόγια ADAM, AMS) και δύο πρωινές μετρήσεις τεστοστερόνης (8:00-11:00 π.μ.) πριν θέσω τη διάγνωση.
Διαχωρίζω τον πρωτοπαθή από τον δευτεροπαθή υπογοναδισμό μετρώντας FSH, LH, prolactin και οιστραδιόλη. Σε υψηλή προλακτίνη ή χαμηλό LH/FSH, ζητώ MRI υπόφυσης.
Σε άνδρες με επιθυμία τεκνοποίησης δεν χορηγώ ποτέ εξωγενή τεστοστερόνη — επιλέγω hCG + clomiphene/letrozole για να διατηρηθεί η σπερματογένεση.
Τι είναι ο Υπογοναδισμός;
Ο υπογοναδισμός είναι κλινικό σύνδρομο που χαρακτηρίζεται από την αδυναμία των όρχεων να παράγουν επαρκή τεστοστερόνη ή/και σπέρμα, λόγω βλάβης στους όρχεις (πρωτοπαθής) ή στον άξονα υποθαλάμου-υπόφυσης (δευτεροπαθής).
- Επιπολασμός: 2-6% ανδρών 40-70 ετών
- Συχνότερος μετά τα 50 (late-onset hypogonadism)
- Παχυσαρκία & διαβήτης τύπου 2 αυξάνουν τον κίνδυνο
- Συχνά υποδιαγνωσμένος
Τύποι Υπογοναδισμού
Πρωτοπαθής (Υπεργοναδοτροπικός)
Βλάβη των όρχεων — υψηλά FSH/LH, χαμηλή τεστοστερόνη. Αιτίες: Klinefelter, μετά συστροφή, χημειο-/ακτινοθεραπεία, ορχίτιδα, κρυψορχία, τραύμα.
Δευτεροπαθής (Υπογοναδοτροπικός)
Βλάβη υποθαλάμου/υπόφυσης — χαμηλά FSH/LH και τεστοστερόνη. Αιτίες: σύνδρομο Kallmann, αδενώματα υπόφυσης, υπερπρολακτιναιμία, αιμοχρωμάτωση, οπιοειδή.
Λειτουργικός / Συσχετιζόμενος με ηλικία
Παχυσαρκία, σακχαρώδης διαβήτης, μεταβολικό σύνδρομο, χρόνια νοσήματα. Συχνά αναστρέψιμος με αλλαγή τρόπου ζωής.
Μικτός
Συνδυασμός πρωτοπαθούς και δευτεροπαθούς (π.χ. σε ηλικιωμένους).
Συμπτώματα
- Μειωμένη libido
- Στυτική δυσλειτουργία
- Μείωση πρωινών στύσεων
- Κόπωση, μειωμένη ενέργεια
- Κατάθλιψη, ευερεθιστότητα
- Δυσκολία συγκέντρωσης
- Μείωση μυϊκής μάζας & δύναμης
- Αύξηση σπλαχνικού λίπους
- Γυναικομαστία
- Μείωση τριχοφυΐας & γενειάδας
- Εξάψεις
- Οστεοπενία/οστεοπόρωση
- Αναιμία
Διάγνωση
- Ολική τεστοστερόνη πρωί (8-11 π.μ.) σε δύο μετρήσεις
- Ελεύθερη ή βιοδιαθέσιμη τεστοστερόνη (αν οριακή ολική)
- SHBG, αλβουμίνη
- FSH, LH (διάκριση πρωτοπαθούς/δευτεροπαθούς)
- Prolactin, οιστραδιόλη, TSH
- Σπερμοδιάγραμμα (αν επιθυμία τεκνοποίησης)
- PSA, αιματοκρίτης (πριν TRT)
- MRI υπόφυσης σε δευτεροπαθή ή υπερπρολακτιναιμία
- Καρυότυπος σε υποψία Klinefelter
- Μέτρηση οστικής πυκνότητας (DEXA)
Θεραπεία (TRT)
Διαδερμική γέλη τεστοστερόνης
Ημερήσια εφαρμογή 1-2% γέλη. Πλεονέκτημα: σταθερά επίπεδα. Μειονέκτημα: κίνδυνος μεταφοράς σε γυναίκες/παιδιά.
Ενέσιμα μακράς δράσης
Testosterone undecanoate 1000 mg κάθε 10-14 εβδομάδες (ενδομυϊκά). Πιο σταθερά επίπεδα, λιγότερες ενέσεις.
Ενέσιμα βραχείας δράσης
Enanthate/cypionate κάθε 1-2 εβδομάδες. Διακυμάνσεις επιπέδων, οικονομικότερα.
Υποδόρια εμφυτεύματα
Pellets κάθε 4-6 μήνες. Σταθερά επίπεδα, καλή συμμόρφωση.
Μη-στεροειδή φάρμακα
Clomiphene citrate, anastrozole — για διατήρηση σπερματογένεσης σε δευτεροπαθή υπογοναδισμό με επιθυμία τεκνοποίησης.
Αντενδείξεις TRT: καρκίνος προστάτη ή μαστού, σοβαρή αποφρακτική υπνική άπνοια χωρίς θεραπεία, αιματοκρίτης >54%, μη ελεγχόμενη καρδιακή ανεπάρκεια, επιθυμία τεκνοποίησης.
Υπογοναδισμός & Γονιμότητα
Η εξωγενής τεστοστερόνη καταστέλλει την έκκριση FSH/LH και τη σπερματογένεση, με κίνδυνο αζωοσπερμίας. Σε άνδρες με επιθυμία τεκνοποίησης επιλέγονται:
- hCG (ανθρώπινη χοριακή γοναδοτροπίνη) 1500-3000 IU 2-3 φορές/εβδομάδα
- rFSH (ανασυνδυασμένη FSH) σε δευτεροπαθή
- Clomiphene citrate 25-50 mg ημερησίως (off-label)
- Anastrozole/letrozole σε υψηλή οιστραδιόλη
- Διακοπή εξωγενούς τεστοστερόνης & επανέλεγχος ορμονών
Παρακολούθηση
- Έλεγχος τεστοστερόνης 3 & 6 μήνες, μετά ετήσιος
- PSA & δακτυλική εξέταση κάθε 6-12 μήνες
- Αιματοκρίτης (διακοπή αν >54%)
- Λιπιδαιμικό προφίλ ετησίως
- Συμπτωματική αξιολόγηση
- DEXA scan κάθε 2 έτη σε οστεοπενία
- Έλεγχος για αποφρακτική υπνική άπνοια
Συχνές Ερωτήσεις (FAQ)
Πότε θεωρείται χαμηλή η τεστοστερόνη;
Η ολική τεστοστερόνη <300 ng/dL (10.4 nmol/L) σε δύο πρωινές μετρήσεις, σε συνδυασμό με συμπτώματα, θέτει τη διάγνωση του υπογοναδισμού (Endocrine Society 2018, EAU 2024).
Είναι ασφαλής η θεραπεία τεστοστερόνης;
Σε σωστά επιλεγμένους ασθενείς και υπό τακτική παρακολούθηση η θεραπεία είναι ασφαλής. Παρακολουθούνται PSA, αιματοκρίτης, λιπίδια και καρδιαγγειακή υγεία.
Αν θέλω παιδιά, μπορώ να πάρω τεστοστερόνη;
ΟΧΙ. Η εξωγενής τεστοστερόνη καταστέλλει τη σπερματογένεση. Σε επιθυμία τεκνοποίησης χορηγούνται hCG, clomiphene ή αντι-οιστρογόνα.
Πόσο διαρκεί η θεραπεία;
Στον πρωτοπαθή υπογοναδισμό η θεραπεία είναι ισόβια. Στον δευτεροπαθή ή λειτουργικό μπορεί να διακοπεί όταν αντιμετωπιστεί η αιτία (π.χ. απώλεια βάρους, διακοπή οπιοειδών).
Ποιες μορφές τεστοστερόνης υπάρχουν;
Διαθέσιμες: ενέσιμα (testosterone undecanoate κάθε 10-14 εβδομάδες, enanthate/cypionate κάθε 1-2 εβδομάδες), διαδερμική γέλη ημερήσια, υποδόρια εμφυτεύματα κάθε 4-6 μήνες, βλεννογόνια στοματική.
Κλείστε το Ραντεβού σας στη Ρόδο
Διερεύνηση ανδρικού υπογοναδισμού, ορμονικός έλεγχος, εξατομικευμένη θεραπεία τεστοστερόνης (TRT) και παρακολούθηση γονιμότητας.
Βιβλιογραφία – Πηγές
- Bhasin S, et al. Testosterone Therapy in Men With Hypogonadism: Endocrine Society Clinical Practice Guideline. JCEM 2018 — PMID: 29562364
- EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health 2024 — uroweb.org
- Mulhall JP, et al. Evaluation and Management of Testosterone Deficiency: AUA Guideline. J Urol 2018 — PMID: 29601923
- Lincoff AM, et al. TRAVERSE: Cardiovascular Safety of Testosterone-Replacement Therapy. NEJM 2023 — PMID: 37326322
Ιατρική Επιμέλεια
Δρ. Μαρίνος Βασίλας, Ουρολόγος – Ανδρολόγος
Ο Δρ. Μαρίνος Βασίλας διατηρεί ιδιωτικό ουρολογικό ιατρείο στη Ρόδο με εξειδίκευση στην ανδρολογία και στη θεραπεία υποκατάστασης τεστοστερόνης.
Δείτε το πλήρες βιογραφικό
